بیست سال پس از انتشار: تأثیر ماندگار پژوهش و پایگاه اطلاعات حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی کمیته بینالمللی صلیب سرخ (ICRC)[1]
Claudia Maritano
مترجم: سینا سلیمی
دانشجوی دکتری حقوق بینالملل دانشگاه علامه طباطبایی
ویراستار علمی: دکتر پوریا عسکری
دانشیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی
پژوهش سال ۲۰۰۵ کمیته بینالمللی صلیب سرخ در مورد حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی (customary ihl) – به همراه پایگاه داده عمومی و رایگانی که پنج سال بعد راهاندازی شد – در زمانی انجام شد که چشمانداز حقوقی مخاصمات مسلحانه به سرعت در حال تغییر بود. این پژوهش که به دستور بیستوششمین کنفرانس بینالمللی صلیب سرخ و هلال احمر[2] انجام شد، با تجزیه و تحلیل سیستماتیک رویه کشورها و اعتقاد حقوقی جهانی، به ترسیم نقشه قواعد عرفی حاکم بر جنگ معاصر پرداخت. اکنون، بیست سال بعد، با بیش از ۱۳۰ مخاصمه مسلحانه فعال در سراسر جهان، ارزیابی مجدد دستاوردهای روششناختی این پژوهش، مبنای شواهد آن و تأثیر آن بر تنظیم مخاصمات مسلحانه بینالمللی و غیربینالمللی، نگاهی به موقع به چگونگی ادامه حمایت از افراد آسیبدیده از جنگ توسط حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی ارائه میدهد.
در این نوشتار، کلودیا ماریتانو (Claudia Maritano)، مشاور حقوقی کمیته بینالمللی صلیب سرخ، و اعضای تیم پژوهشی حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی (مشترک بین جمعیت صلیب سرخ بریتانیا و کمیته بینالمللی صلیب سرخ)، تأمل میکنند که چگونه روششناسی دقیق، دامنه جهانی و شناسایی ۱۶۱ قاعده عرفی توسط این پژوهش، به شفافسازی خلأهای موجود در معاهدات – به ویژه در مخاصمات مسلحانه غیربینالمللی – و تقویت اجرای عملی حقوق بینالملل بشردوستانه کمک کرده است.
در سال ۲۰۰۵، همزمان با تغییر سریع چشمانداز حقوقی مخاصمات مسلحانه، کمیته بینالمللی صلیب سرخ پژوهش خود در مورد حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی (پژوهش CIHL یا به طور خلاصه پژوهش) را منتشر کرد که حاصل نزدیک به یک دهه تحقیق دقیق بود. این پروژه تقریباً ده سال قبلتر، زمانی که بیستوششمین کنفرانس بینالمللی صلیب سرخ و هلال احمر توصیهای را برای تعیین تکلیف کمیته بینالمللی صلیب سرخ در شناسایی قواعد عرفی حقوق بینالملل بشردوستانه قابل اعمال در مخاصمات مسلحانه بینالمللی و غیربینالمللی تصویب کرد، آغاز شده بود.
بیست سال بعد و پانزده سال پس از آنکه این پژوهش از طریق پایگاه داده آنلاین حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی که در آن بهروزرسانیهای منظم رویههای دولتی همچنان منتشر میشود، به صورت رایگان در دسترس قرار گرفت. اکنون زمان مناسبی برای بررسی مجدد آن به نظر میرسد. این پژوهش و پایگاه داده دقیقاً چه کمکی به درک، ترویج و اجرای حقوق بینالملل بشردوستانه کردهاند؟ و چگونه نحوه تعامل متخصصان، سیاست گذاران و محققان با حقوق مخاصمات مسلحانه امروز را شکل دادهاند؟
اهمیت روششناسی: رویکردی به شناسایی حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی
اساسنامه دیوان بینالمللی دادگستری حقوق بینالملل عرفی را به عنوان «یک رویه عمومی پذیرفتهشده به عنوان قانون» توصیف میکند. هنگامی که کار بر روی این پژوهش آغاز شد، هر دو عنصر (رویه عمومی و اعتقاد حقوقی) پیشتر بحثهای گستردهای را در میان محققان ایجاد کرده بودند. نویسندگان این پژوهش مجبور بودند مستقیماً با این سؤالات روششناختی روبهرو شوند و معیارهایی را برای انتخاب و گنجاندن رویه تدوین نموده و تعیین کنند که چه زمانی میتوان گفت یک قاعده عرفی وجود دارد.
آنها رویکرد کلاسیکِ منعکسشده در رویه قضایی دیوان بینالمللی دادگستری را اتخاذ کردند؛ رویکردی مبتنی بر روش استقرایی که با گردآوری رویه کشورها و اعتقاد حقوقی آغاز میشود و سپس هر دو عنصر را ارزیابی میکند تا مشخص شود آیا یک قاعده عرفی متبلور شده است یا خیر. این رویکرد دو پیامد داشت: نخست اینکه هر گونه ارزیابی جدی حقوق عرفی مستلزم یک بررسی جهانیِ دقیق و طاقتفرسا از رویه و اعتقاد حقوقی بود؛ وظیفهای که به همان میزان که ضروری بود، دشوار نیز مینمود (چنان که در ادامه بحث خواهد شد) و دوم اینکه قواعد عرفی میتوانستند در حوزههایی ظهور کنند که تحت پوشش معاهدات قرار ندارند و یا میتوانستند موضوعات را به شیوههایی تنظیم کنند که اندکی با معاهدات همسان خود تفاوت داشته باشد.
تیم تحقیقاتی همچنین مجبور بود با مجموعهای از سوالات روششناختی تکمیلی دست و پنجه نرم کند. برای مثال، چه چیزی در واقع رویه کشورها را تشکیل میدهد – فقط آنچه کشورها انجام میدهند، یا آنچه میگویند؟ و آیا باید برخی از کشورها را «بهطور خاص متأثر» در نظر گرفت، و اگر چنین است، چگونه باید رویه آنها را سنجید؟ این مسائل و سایر موضوعات، به همراه انتخابهای روششناختیِ کلانتری که زیربنای پژوهش را تشکیل میدهند، به تفصیل در مقدمه پژوهش و در انتشارات بعدی نویسندگان آن مورد بررسی قرار گرفتهاند.[3]
بحثها در مورد چگونگی شناسایی حقوق عرفی در سالهای پس از آن ادامه داشته است. اگرچه پاسخهای ارائهشده توسط این پژوهش به پرسشهای گوناگون روششناختی، همچنان موضوع مداقه و انتقادات گاهبهگاه بوده است، اما تعامل نظاممند آن با این پرسشها همچنان سهمی قابل توجه و مهم در گفتمانِ گستردهتر پیرامون نحوه تشخیص حقوق عرفی ایفا میکند.
ایجاد مجموعهای جهانی از رویه و اعتقاد حقوقی
رویکرد استقرایی این پژوهش نیازمند تلاشی گسترده و موشکافانه برای جمعآوری و ارزیابی رویه کشورها و اعتقاد حقوقی از کشورهای سراسر جهان بود. این وسعت و گستردگی امری اختیاری نبود: الزامِ مندرج در اساسنامه دیوان بینالمللی دادگستری مبتنی بر اینکه رویه باید « عام» باشد، بدین معنا بود که تنها یک بررسیِ حقیقتاً جهانی میتواند مبنایی قابل اتکا برای شناسایی حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی فراهم آورد.
برای درک مقیاس این کار، نزدیک به پنجاه کشور (شامل ۹ کشور در آفریقا، ۱۵ کشور در آسیا، ۱۱ کشور در اروپا، ۱۱ کشور در قاره آمریکا و یک کشور در اقیانوسیه) جهت پژوهش عمیق توسط محققان ملی انتخاب شدند؛ محققانی که گزارشهای مفصلی را به نویسندگان در ژنو ارائه کردند. در مورد کشورهایی که تحت پوشش این گزارشها نبودند، آییننامههای نظامی و قوانین ملی (داخلی) با کمک نمایندگیهای کمیته بینالمللی صلیب سرخ (ICRC) در سراسر جهان گردآوری شد. همچنین رویه کشورهایی که امکان استخراج آن از منابع بینالمللی وجود داشت، جمعآوری گردید و تیم پژوهشی تحقیقات بیشتری را در آرشیوهای کمیته بینالمللی صلیب سرخ در خصوص نزدیک به چهل مخاصمه مسلحانه – حدود بیست مورد در آفریقا، هشت مورد در آسیا، هشت مورد در اروپا و دو مورد در قاره آمریکا – انجام داد تا خلأهای باقیمانده را پوشش دهد.
نتیجه کار، پژوهشی بر پایه رویههای اخذشده از تمامی مناطق استوار و بازتابدهنده سنتها و نظامهای حقوقی متنوع بود. این پایگاه ادلهگسترده که در کنار خودِ پژوهش منتشر شد، به نویسندگان امکان داد تا نتیجهگیریهای خود را از مجموعهای جامع از اسناد و مواد استخراج کنند. نمایندگی کردنِ کشورهایی از سراسر جهان – و مدیریتِ وسعت عظیم این اقدام – خود به تنهایی دستاوردی قابل توجه محسوب میشد.
تلاش برای تضمین این گستره جغرافیایی وسیع و دارای خصیصه نمایندگی، امروزه از طریق فعالیت «پروژه حقوق بینالملل بشردوستانه عرفیِ مشترکِ جمعیت صلیب سرخ بریتانیا و کمیته بینالمللی صلیب سرخ» ادامه دارد؛ پروژهای که بخش رویه کشورها در پایگاه اطلاعات حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی را بهروزرسانی میکند. این پروژه با همکاری نمایندگیهای کمیته بینالمللی صلیب سرخ، جمعیتهای ملی صلیب سرخ و هلال احمر و نهادهای دولتی، رویهها را از سراسر جهان گردآوری کرده و بهطور منظم در پایگاه اطلاعات آنلاین در دسترس قرار میدهد.
ارتباط پایدار: تأثیر پژوهش بر تنظیم مقررات مخاصمات مسلحانه معاصر
مهمترین سهم این پژوهش در شفافسازی قواعدِ موجودِ حقوق بینالملل بشردوستانه عرفیِ حاکم بر مخاصمات مسلحانه معاصر نهفته است.
این هدفِ محوری پروژه از همان آغاز بود و امروز اهمیت آن، کمتر از سی سال پیش نیست (زمانی که کنفرانس بینالمللی توصیه به محول کردن این مأموریت به کمیته بینالمللی صلیب سرخ را تأیید کرد). با وجود معاهدات متعدد که راهبری عملیات جنگی (conduct of hostilities) و حفاظت از افراد در زمان جنگ را تنظیم میکنند، حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی همچنان غیرقابل چشمپوشی (indispensable) باقی مانده است؛ آن هم به همان دو دلیل اصلی که در وهله نخست انگیزه انجام این پژوهش شد.
نخست، معاهدات تنها کشورهایی را متعهد میسازند که آنها را تصویب کرده باشند. در حالی که کنوانسیونهای ۱۹۴۹ ژنو از تصویب جهانی برخوردارند، سایر اسناد حقوق بینالملل بشردوستانه نظیر پروتکلهای الحاقی ۱۹۷۷ و چندین معاهده خلع سلاح بشردوستانه چنین وضعیتی ندارند و از این رو، به طور بسیار نامتوازنتری اعمال میشوند.
دوم، اگرچه حقوق معاهداتی در تنظیم مخاصمات مسلحانه بینالمللی گسترده است، اما مخاصمات مسلحانه غیربینالمللی همچنان توسط مجموعهای از قواعد معاهداتی اداره میشوند که در مقایسه [با مخاصمات بینالمللی] محدودتر (هرچند ضروری) هستند.
این پژوهش در نهایت ۱۶۱ قاعده از حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی را شناسایی کرد. از این تعداد، مشخص شد که ۱۳۵ قاعده در هر دو نوع مخاصمه مسلحانه بینالمللی و غیربینالمللی قابل اعمال هستند. سیزده قاعده تنها مختص مخاصمات بینالمللی و دو قاعده تنها مختص مخاصمات غیربینالمللی بودند. سه قاعده به موضوع واحدی میپرداختند، اما محتوای آنها بسته به نوع مخاصمه متفاوت بود. نهایتا هشت قاعده در مخاصمات بینالمللی قابل اعمال و در مخاصمات غیربینالمللی «احتمالاً قابل اعمال» تشخیص داده شدند؛ بدین معنا که رویه [کشورها] عموماً به آن سمت تمایل داشت اما گستردگی کمتری داشت. این دستهبندی آخر، بر شفافیت پژوهش و تعهد آن به ارائه تصویری دقیق از وضعیت حقوق عرفی در آن زمان تأکید دارد.
صریحترین دستاورد این پژوهش اثبات این موضوع بود که بر اساس رویه کشورها و اعتقاد حقوقی، حقوق عرفی چندین خلأ باقی مانده از حقوق معاهداتی را پر میکند. اهمیت این موضوع را نمیتوان نادیده گرفت. برای مثال، حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی بر طرز هدایت عملیات جنگی حاکم است و مجموعهای از قواعد را فراهم میکند که حتی برای کشورهای درگیر در یک مخاصمه بینالمللی که پروتکل الحاقی اول را تصویب نکردهاند، قابل اعمال است. این پژوهش همچنین نشان داد که هنجارهای عرفی نقشی به ویژه مهم در مخاصمات مسلحانه غیربینالمللی ایفا میکنند: رویه کشورها و اعتقاد حقوقی، بدنهای قابل توجه از قواعد عرفی را ایجاد کردهاند که فراتر از مقررات معاهداتی موجود میرود و بدین ترتیب، به برخی از مهمترین و اساسیترین خلأها در تنظیم مقررات مخاصمات غیربینالمللی پاسخ میدهد.
از پژوهش تا منبعی زنده: پروژه مداوم برای بهروزرسانی بخش رویه در پایگاه اطلاعات حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی
انتشار این پژوهش در سال ۲۰۰۵، نقطه عطفی بزرگ برای کمیته بینالمللی صلیب سرخ بود. اما به سرعت آشکار شد که رویه کشورها به تکامل خود ادامه خواهد داد و بینشهای تازهای را در مورد چگونگی درک و اجرای تعهدات حقوق بینالملل بشردوستانه توسط آنها ارائه خواهد کرد. در واکنش به این موضوع، کمیته بینالمللی صلیب سرخ در سال ۲۰۰۷ با جمعیت صلیب سرخ بریتانیا همراه شد تا «پروژه حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی» را پایهگذاری کند که در مرکز حقوق بینالملل لاترپاخت در دانشگاه کمبریج مستقر است. این پروژه، بخش «رویه» در پایگاه اطلاعات حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی را بهروزرسانی میکند و تضمین مینماید که این منبع بهروز، دقیق، گسترده، دارای تنوع جغرافیایی و به صورت آنلاین و رایگان در دسترس همگان باشد.
بدین منظور، تیم پژوهشی به بررسی دستورعملهای نظامی، قوانین ملی، رویه قضایی و سایر انواع رویه کشورها از سراسر جهان میپردازد. امروزه پایگاه اطلاعات حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی به طور مرتب با رویههای جدید دولتی که به موجودیت، دامنه و تفسیر ۱۶۱ قاعده عرفیِ شناساییشده در پژوهش مربوط میشوند، بهروز میگردد.
بهروزرسانیهای مداوم در بخش رویه کشورها هماکنون بینش ارزشمندی را درباره نحوه تفسیر و اجرای تعهدات حقوق بینالملل بشردوستانه توسط کشورها ارائه میدهد. با گسترش پایگاه اطلاعات، این منبع به کاربران کمک خواهد کرد تا دریابند که قواعد شناساییشده در سال ۲۰۰۵ چگونه بر مسائل جدید اعمال شده و آنها را تنظیم میکنند؛ به ویژه مسائلی که از فناوریهای جنگیِ به سرعت در حال تحول ناشی میشوند. این امر بر ارتباط و اعتبار ماندگار قواعد سال ۲۰۰۵ تأکید دارد: در جهانی که تغییرات فناورانه از توسعه حقوقی پیشی میگیرد و در مواردی که برای حوزههای خاص نیاز به هنجارهای الزامآور جدید احساس میشود، حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی همچنان به عنوان یک منبع ضروری برای راهنمایی باقی میماند.
حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی در ۲۰ سالگی: چارچوبی زنده برای حمایت
با وجود بیش از ۱۳۰ مخاصمه مسلحانه که در سال ۲۰۲۵ جوامع را درمینوردند، حقوق بینالملل بشردوستانه برای حفظ حداقل موازین انسانی (minimum of humanity) در جنگ همچنان ضروری است. احترام به حقوق بینالملل بشردوستانه به عوامل بسیاری وابسته است (که مهمتر از همه، اراده سیاسی است)، اما هیچیک از این عوامل بدون درک روشنی از الزامات حقوقی نمیتوانند کارکرد داشته باشند. مطالعه حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی با شفافسازی قواعد عرفی که بر [انواع] مخاصمات مسلحانه حاکم است، به کاهش عدم قطعیت کمک کرد و تمامی کسانی را که مسئول اِعمال، ترویج و اجرای حقوق بینالملل بشردوستانه هستند، به بنیادی مستحکمتر مجهز ساخت.
این واقعیت که بیست سال پس از انتشار و پانزده سال پس از عرضه آنلاین، این پژوهش و پایگاه اطلاعات آن به نقاط مرجعِ معمول برای متخصصان، دانشگاهیان، دانشجویان و نهادهای بینالمللی تبدیل شدهاند، گواهی بر نفوذ و تأثیر ماندگار آنهاست. هم قواعد و هم رویه همراهِ آنها به طور گسترده مورد استناد قرار میگیرند[4]؛ گواهی است بر نقش محوری این پژوهش در تقویت دانش حقوق بینالملل بشردوستانه و در نهایت، پشتیبانی از احترامِ بهتر برای حمایتهایی که درآن مقررات گنجانیده شده است .[5]
[1] Https://blogs.icrc.org/law-and-policy/2025/12/11/twenty-years-on-the-enduring-impact-of-the-icrc-customary-ihl-study-and-database/
[2] کنفرانس بینالمللی صلیب سرخ و هلال احمر، بالاترین نهاد مشورتی نهضت بینالمللی صلیب سرخ و هلال احمر است که اجزای اصلی نهضت (کمیته بینالمللی صلیب سرخ، فدراسیون بینالمللی جمعیتهای صلیب سرخ و هلال احمر و همه جمعیتهای ملی شناخته شده) را در کنار همه کشورهای عضو کنوانسیونهای ژنو ۱۹۴۹ گرد هم میآورد.
[3] برای مثال بنگرید به:
https://international-review.icrc.org/articles/study-customary-international-humanitarian-law-contribution-understanding-and-respect-rule
[4] برای مثال بنگرید به:
https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/196/196-20251022-adv-01-00-en.pdf & https://www.icty.org/x/cases/stakic/acjug/en/.
[5] ویراستار ادبی: صادق بشیره (گروه پژوهشی آکادمی بیگدلی)